Câu hỏi.
Hiếm có lời nào nặng ký trong một mối quan hệ như ba chữ “anh yêu em” hay “em yêu anh”. Với những người yêu một ai đó lớn lên bằng một ngôn ngữ khác, những lời ấy đặt ra một câu hỏi lặng lẽ. Nếu bạn nói chúng bằng thứ tiếng bạn học ở trường hay ở chỗ làm, chúng có mang cùng ý nghĩa không? Và khi người yêu nói với bạn bằng tiếng của bạn, hay tiếng của họ, những lời ấy có chạm đến bạn như nhau không?
Đây không phải nỗi lo nhỏ với các cặp đôi quen nhau giữa hai quốc gia. Nhiều người xây dựng mối quan hệ bằng một ngôn ngữ thứ hai chung, thường là tiếng Anh, vốn không phải tiếng mẹ đẻ của ai trong hai người. Một số khác trộn lẫn các ngôn ngữ, chuyển qua chuyển lại suốt cả ngày. Bài viết này hỏi nghiên cứu nói gì: tình yêu có mất đi điều gì khi được bày tỏ bằng một ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ?
Nơi lời nói nặng ký nhất.
Một trong những nghiên cứu lớn nhất về câu hỏi này do Jean-Marc Dewaele, nhà nghiên cứu về đa ngôn ngữ tại Birkbeck, Đại học London, thực hiện. Ông hỏi 1.459 người trưởng thành nói từ hai ngôn ngữ trở lên, với 77 tiếng mẹ đẻ khác nhau, về cách họ cảm nhận câu “I love you” trong từng ngôn ngữ của mình.1
Phần lớn cho biết câu nói ấy mạnh mẽ nhất trong tiếng mẹ đẻ.1 Điều này khớp với cảm nhận bản năng của nhiều người. Ngôn ngữ bạn lớn lên cùng là ngôn ngữ của cha mẹ, của tuổi thơ và của những trải nghiệm yêu thương đầu tiên. Lời của nó đến với bạn đã chất đầy ký ức.
Nhưng câu trả lời không giống nhau ở tất cả mọi người. Một số người thấy câu nói ấy mạnh như nhau trong tiếng mẹ đẻ và một ngôn ngữ học sau, và một số thấy nó mạnh nhất trong ngôn ngữ học muộn hơn.1 Việc một người có cảm nhận được sức nặng của lời nói trong ngôn ngữ học sau hay không gắn với nhiều yếu tố: ngôn ngữ ấy chiếm ưu thế đến đâu trong cuộc sống của họ, họ học nó ra sao và ở tuổi nào, và họ đã sống, đã giao tiếp bằng ngôn ngữ ấy nhiều đến mức nào.1
Nói cách khác, sức nặng cảm xúc không cố định từ lúc sinh ra. Nó lớn lên cùng trải nghiệm. Một ngôn ngữ bạn dùng để kể về một ngày của mình, để tranh luận, để cười và để an ủi ai đó có thể dần chứa đựng cảm xúc thật, dù bạn học nó khi đã trưởng thành.
Khi tình yêu sống trong một ngôn ngữ thứ hai.
Biết từng người cảm nhận lời nói ra sao là một chuyện. Sống trọn một mối quan hệ bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ lại là chuyện khác. Dewaele và Lora Salomidou đã nghiên cứu chính điều này với 429 người trong những mối quan hệ mà hai người khác nhau về ngôn ngữ và văn hóa, thông qua bảng hỏi trực tuyến và phỏng vấn bằng văn bản.2
Kết quả cho thấy một thử thách có thật, và một con đường đầy hy vọng để vượt qua. Ý kiến chia đôi: khoảng một phần ba người tham gia nói họ không gặp khó khăn nào, trong khi khoảng một nửa nhắc đến những giới hạn trong ngoại ngữ và sự thiếu cộng hưởng cảm xúc của nó.2 Một số người mô tả cảm giác bị bó hẹp trong vốn từ, hoặc cảm thấy lời của mình, hay lời của người yêu, nghe kém chân thành hơn lúc mới quen.2
Rồi điều gì đó thay đổi. Với hơn ba phần tư người tham gia, những trở ngại ấy mờ dần chỉ trong vài tháng.2 Những mối quan hệ dài hơn mang lại điều mà các nhà nghiên cứu gọi là sự xã hội hóa cảm xúc trong ngoại ngữ, và ngôn ngữ của người yêu thường trở thành ngôn ngữ của trái tim.2 Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện phụ nữ có xu hướng tiếp nhận ngôn ngữ của người yêu nhiều hơn.2 Và một phần tư người tham gia mô tả một điều nhiều người không ngờ: cảm giác được giải phóng về cảm xúc trong ngoại ngữ.2
Điểm cuối này đáng để dừng lại một chút. Với một số người, ngôn ngữ thứ hai mang lại cảm giác tự do hơn. Nó không mang theo những khuôn phép, sự ngại ngùng hay những giọng nói của gia đình như tiếng mẹ đẻ. Nói lời yêu bằng một ngôn ngữ mới có thể giống như nói lần đầu tiên, không kèm theo quá khứ.
Một bài viết liên quan của Dewaele xem xét kỹ hơn những thử thách thực tế mà các cặp đôi này gặp phải khi bày tỏ cảm xúc.3 Phần lớn người tham gia cho biết có gặp khó khăn ở một mức độ nào đó, nhưng phần lớn đồng ý rằng tình yêu và sự tiếp biến cảm xúc, tức là dần dần học cách cảm xúc vận hành trong ngôn ngữ và văn hóa của người kia, đã giúp họ vượt qua rào cản ngôn ngữ.3 Bài viết kết luận rằng các cặp đôi này đối mặt với những thử thách nghiêm túc, đôi khi hoàn toàn bất ngờ, khi truyền đạt cảm xúc, nhưng nhìn chung đã vượt qua được sau vài tháng.3
Không chỉ là ngôn ngữ. Đó còn là văn hóa.
Còn một tầng nữa, và nó có thể gây hiểu lầm ngay cả giữa những người cùng nói giỏi một ngôn ngữ thứ hai. Các nền văn hóa khác nhau ở chỗ người ta nói “tôi yêu bạn” thường xuyên đến đâu, và nói với ai.
Một nghiên cứu của Catherine Caldwell-Harris, Ann Kronrod và Joyce Yang so sánh cách sinh viên đại học ở Bắc Kinh và Thượng Hải dùng câu tiếng Trung “tôi yêu bạn” với cách sinh viên Mỹ dùng câu tiếng Anh tại Hoa Kỳ.4 Nhìn chung, người tham gia Trung Quốc dè dặt hơn người Mỹ trong việc bày tỏ tình yêu, và khác biệt rõ nhất ở chỗ họ tránh nói câu này với gia đình, nhất là với cha mẹ.4
Hai nhóm cũng đưa ra những lý do khác nhau để nói câu ấy. Lý do được sinh viên Mỹ nhắc đến nhiều nhất liên quan đến tầm quan trọng tự thân của việc nói “tôi yêu bạn”, trong khi đây lại là lý do sinh viên Trung Quốc nhắc đến ít nhất.4 Những người Trung Quốc mang hai nền văn hóa được phỏng vấn mô tả những hành động quan tâm, hoặc thậm chí nói “I love you” bằng tiếng Anh, như cách thay cho việc nói câu ấy bằng tiếng Trung.4 Các nhà nghiên cứu liên hệ mô thức này với sự khác biệt giữa những nền văn hóa truyền tải ý nghĩa chủ yếu bằng lời và những nền văn hóa mà phần lớn ý nghĩa được truyền tải qua bối cảnh và hành động.4
Với một cặp đôi đến từ hai nền văn hóa khác nhau, điều này quan trọng. Một người có thể đang chờ lời nói, trong khi người kia nói điều đó mỗi ngày theo một cách khác: một bữa ăn được nấu sẵn, một tin nhắn hỏi bạn đã ăn chưa, một chuyến đi dài mà không một lời than phiền. Không ai sai cả. Họ đang nói những phương ngữ khác nhau của tình yêu, và một phần công việc của mối quan hệ là học cách lắng nghe cả hai.
Điều này có ý nghĩa gì với các cặp đôi khác quốc gia.
Nghiên cứu gợi ra vài bài học thực tế cho các cặp đôi không chung tiếng mẹ đẻ.
Thứ nhất, sự vụng về ban đầu là bình thường, và thường sẽ qua. Trong nghiên cứu lớn về các cặp đôi, khoảng một nửa mô tả những giới hạn trong ngoại ngữ, nhưng với hơn ba phần tư, những trở ngại ấy mờ dần trong vài tháng.2 Nếu lúc đầu lời của bạn có vẻ mỏng manh, đó không phải dấu hiệu cảm xúc cũng mỏng manh.
Thứ hai, cảm xúc lớn dần trong một ngôn ngữ nhờ được sử dụng. Sức nặng của lời yêu trong ngôn ngữ học sau gắn với việc người ta sống và giao tiếp bằng ngôn ngữ ấy nhiều đến đâu.1 Bạn chia sẻ càng nhiều đời sống thật bằng một ngôn ngữ, ngôn ngữ ấy càng chứa được nhiều cảm xúc. Trò chuyện về những điều thường ngày, không chỉ những điều lớn lao, là một phần của quá trình đó.
Thứ ba, hãy học một chút ngôn ngữ của nhau, nhất là những lời quan trọng. Theo thời gian, ngôn ngữ của người yêu thường trở thành ngôn ngữ của trái tim.2 Được nghe dù chỉ vài lời yêu thương bằng tiếng mẹ đẻ của mình, từ một người đã học chúng vì bạn, có thể mang sức nặng mà những lời trôi chảy trong ngôn ngữ thứ hai chung đôi khi không có.
Thứ tư, hãy nói với nhau về cách tình yêu được thể hiện trong gia đình và văn hóa của mỗi người. Có người nói lời yêu thường xuyên và dễ dàng; có người thể hiện bằng hành động và hiếm khi, hoặc chưa bao giờ, nói ra.4 Hỏi người yêu xem tình yêu được bày tỏ thế nào trong ngôi nhà nơi họ lớn lên có thể tránh được nhiều tổn thương, và giúp cả hai nhận ra tình yêu vốn đã ở đó.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng dịch thuật là một cây cầu, không phải sự thay thế. Các công cụ dịch tin nhắn có thể giúp hai người hiểu nhau ngay từ ngày đầu. Nhưng nghiên cứu gợi ý rằng sự gần gũi sâu sắc nhất đến từ quá trình chậm rãi, cùng nhau học cách người kia cảm nhận, bằng lời của họ và theo cách của họ.23
Câu trả lời.
Vậy, tình yêu có mất đi điều gì trong một ngôn ngữ thứ hai không? Với nhiều người, lúc đầu, có thể có cảm giác như vậy. Phần lớn người đa ngôn ngữ cảm nhận lời yêu mạnh nhất trong tiếng mẹ đẻ, và khoảng một nửa số người trong các cặp đôi không chung tiếng mẹ đẻ mô tả những giới hạn thật sự lúc ban đầu.12
Nhưng nghiên cứu cũng cho thấy khoảng cách ấy thường được thu hẹp nhanh đến đâu. Với phần lớn các cặp đôi, trở ngại mờ dần trong vài tháng, và ngôn ngữ của người yêu có thể trở thành ngôn ngữ của trái tim.23 Tình yêu không cần đến bằng tiếng mẹ đẻ của bạn mới có thể mang ý nghĩa trọn vẹn. Nó có thể lớn lên trong một ngôn ngữ mới, qua từng cuộc trò chuyện.
Nguồn.
- Jean-Marc Dewaele (2008). The emotional weight of “I love you” in multilinguals’ languages. Journal of Pragmatics, 40(10), 1753–1780. doi:10.1016/j.pragma.2008.03.002
- Jean-Marc Dewaele and Lora Salomidou (2017). Loving a partner in a foreign language. Journal of Pragmatics, 108, 116–130. doi:10.1016/j.pragma.2016.12.009
- Jean-Marc Dewaele (2018). Pragmatic challenges in the communication of emotions in intercultural couples. Intercultural Pragmatics, 15(1), 29–55. doi:10.1515/ip-2017-0029
- Catherine Caldwell-Harris, Ann Kronrod and Joyce Yang (2013). Do more, say less: Saying “I love you” in Chinese and American cultures. Intercultural Pragmatics, 10(1), 41–69. doi:10.1515/ip-2013-0002